Blog

પરિચય

ભારતના પૌરાણિક કથાઓ અને વેદોમાં મહર્ષિ વસિષ્ઠનું નામ શ્રેષ્ઠ છે. તેઓ માત્ર એક ઋષિ નથી, પરંતુ જ્ઞાન, સત્ય અને ધર્મના પ્રતિક માનવામાં આવે છે. તેમના દ્વારા આપવામાં આવેલી શિક્ષણોએ સદીઓથી ભારતીય સમાજને માર્ગદર્શન પૂરું પાડ્યું છે. આ લેખમાં આપણે મહર્ષિ વસિષ્ઠના જીવન, તેમના યોગદાન અને તેમની શિક્ષણોની મહત્તા પર વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.

પ્રારંભિક જીવન અને વંશ

મહર્ષિ વસિષ્ઠનો જન્મ બ્રહ્માજીના મનસપુત્ર તરીકે માનવામાં આવે છે. તેઓ અદિતિ અને કશ્યપના પુત્ર પણ ગણાય છે, જે તેમને દેવતાઓના કુળમાં સ્થાપિત કરે છે.

તેમની પત્ની અરુંધતી, મહાન સાધ્વી અને સતી નારી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. વસિષ્ઠ અને અરુંધતીની જોડીને વૈવાહિક જીવનમાં આદર્શ માનવામાં આવે છે, જે સમર્પણ અને પ્રેમના પ્રતિક છે. તેથી જ, નવવિવાહિત દંપતિઓને લગ્ન સમયે આકાશમાં વસિષ્ઠ અને અરુંધતી તારાઓને દર્શાવવામાં આવે છે.

વસિષ્ઠના આશ્રમ અને શિક્ષણ પ્રણાલી

વસિષ્ઠનો આશ્રમ સરસ્વતી નદીના તટ પર સ્થિત હતો, જે જ્ઞાન અને શિક્ષણનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. અહીં વેદો, ઉપનિષદો અને શાસ્ત્રોની શિક્ષણ આપવામાં આવતી હતી. તેમના આશ્રમમાં અનેક રાજકુમારો અને વિદ્વાનો શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરવા આવતા હતા. વસિષ્ઠે ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાને મજબૂત બનાવી અને શિક્ષણને જીવનનો અભિન્ન અંગ માન્યો.

રામ અને વસિષ્ઠનો સંબંધ

મહર્ષિ વસિષ્ઠ અયોધ્યાના રાજા દશરથના રાજગુરુ હતા. તેમણે રામ, લક્ષ્મણ, ભરત અને શત્રુઘ્નને વેદો અને શાસ્ત્રોની શિક્ષણ આપી. રામના જીવનમાં વસિષ્ઠનું મહત્વપૂર્ણ સ્થાન હતું. તેમણે રામને ધર્મ, કર્તવ્ય અને રાજધર્મના સિદ્ધાંતોથી પરિચિત કરાવ્યા. રામાયણમાં, જ્યારે રામવનવાસ જવા તૈયાર હતા, ત્યારે વસિષ્ઠે તેમને ધૈર્ય અને સત્યના માર્ગ પર ચાલવાની પ્રેરણા આપી.

વસિષ્ઠ અને વિશ્વામિત્રનો પ્રસંગ

વિશ્વામિત્ર, જે પહેલા એક રાજા હતા, વસિષ્ઠના આશ્રમમાં આવ્યા અને તેમની દિવ્ય ગાય “નંદિની” (કામધેનુની પુત્રી)ને મેળવવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. વસિષ્ઠે તેને આપવા માટે ઇનકાર કર્યો, કારણ કે આ ગાય તેમના આશ્રમ અને યજ્ઞો માટે આવશ્યક હતી. આથી ક્રોધિત થઈને વિશ્વામિત્રે વસિષ્ઠ સાથે યુદ્ધ કર્યું, પરંતુ વસિષ્ઠની તપસ્યા અને આધ્યાત્મિક શક્તિની આગળ તેઓ પરાસ્ત થઈ ગયા. આ ઘટનાએ વિશ્વામિત્રને રાજધર્મ છોડીને તપસ્યા અને બ્રહ્મર્ષિ બનવાની માર્ગદર્શિકા આપી.

યોગ વસિષ્ઠ: આત્મજ્ઞાનનો માર્ગ

“યોગ વસિષ્ઠ” એક મહાન આધ્યાત્મિક ગ્રંથ છે, જે વસિષ્ઠ અને રામ વચ્ચેના સંવાદોનું સંગ્રહ છે. આ ગ્રંથમાં જીવનના મૂળભૂત પ્રશ્નો, આત્મા, માયા, મોક્ષ અને બ્રહ્માંડના રહસ્યો પર વિસ્તૃત ચર્ચા કરવામાં આવી છે. “યોગ વસિષ્ઠ” અદ્વૈત વેદાંતનું એક મુખ્ય સ્રોત છે અને આત્મજ્ઞાન મેળવવા ઇચ્છુક સાધકો માટે માર્ગદર્શિકા તરીકે કામ કરે છે.

વસિષ્ઠનો વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ

મહર્ષિ વસિષ્ઠ માત્ર આધ્યાત્મિક ગુરુ જ નહીં, પરંતુ તેમણે વિજ્ઞાન, જ્યોતિષ અને ખગોળ વિજ્ઞાનમાં પણ યોગદાન આપ્યું છે. “વસિષ્ઠ સંહિતા”માં તેમણે ખગોળીય ઘટનાઓ, ગ્રહોની ગતિ અને તેમના પ્રભાવોનું વર્ણન કર્યું છે. તેમની ગણતરીઓ અને અવલોકનો ભારતીય જ્યોતિષના આધારભૂત સ્તંભોમાંથી એક છે.

વસિષ્ઠ અને રાજા હરીશ્ચન્દ્રની કથા

રાજા હરીશ્ચન્દ્ર, જેમને સત્ય અને ધર્મના પ્રતિક માનવામાં આવે છે, તેમના જીવનમાં વસિષ્ઠની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા હતી. વસિષ્ઠે તેમને સત્યના માર્ગ પર ચાલવા અને વચનોનું પાલન કરવા માટે પ્રેરિત કર્યા. આ કથા માનવ જીવનમાં સત્યનિષ્ઠા અને ધર્મની મહત્તાને દર્શાવે છે.

વસિષ્ઠનો પરિવાર અને તેમના પુત્રોના યોગદાન

વસિષ્ઠના સાત પુત્ર હતા: ચિત્રકેતુ, સુરોચિ, વિરજા, મિત્ર, ઉલ્બના, વસુ અને દિવાકર. આ બધા વેદો અને શાસ્ત્રોમાં પારંગત હતા. તેમના માધ્યમે વસિષ્ઠની શિક્ષણો આગળ વધી અને સમાજમાં જ્ઞાનનો પ્રસાર થયો. તેમના પુત્રોએ વિવિધ રાજાઓ અને સમાજના મુખ્ય વ્યક્તિઓને શિક્ષણ આપી, જેના દ્વારા વસિષ્ઠની વારસો વધુ મજબૂત થયો.

વસિષ્ઠની તપસ્યા અને આધ્યાત્મિક શક્તિ

વસિષ્ઠે પોતાના જીવનનો મોટો ભાગ તપસ્યા, ધ્યાન અને સાધનામાં વ્યતિત કર્યો. તેમની આધ્યાત્મિક શક્તિ એટલી પ્રબળ હતી કે તેઓ દિવ્ય અસ્ત્રો અને શક્તિઓના સ્વામી હતા. તેમની તપસ્યાએ તેમને બ્રહ્માંડના રહસ્યોને સમજવા અને આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા સક્ષમ બનાવ્યા.

વસિષ્ઠના સિદ્ધાંતો અને શિક્ષણો

• સત્યનું પાલન: વસિષ્ઠે સત્યને જીવનનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગુણ માન્યો. તેમણે swoich શિષ્યોને સત્યના માર્ગ પર ચાલવાની શિક્ષણ આપી.
• ધર્મ અને કર્તવ્ય: તેમણે ધર્મના સિદ્ધાંતો અને કર્તવ્યોનું પાલન પર જોર આપ્યું. તેમના અનુસાર, ધર્મનું પાલન કરીને વ્યક્તિ મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
• જ્ઞાનનું મહત્વ: વસિષ્ઠે જ્ઞાનને માનવ જીવનનો સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય માન્યો. વેદો અને શાસ્ત્રોના અભ્યાસ દ્વારા આત્મજ્ઞાન મેળવવાની શિક્ષણ આપી.
• આત્મા અને બ્રહ્મનો સંબંધ: તેમણે અદ્વૈત વેદાંતના સિદ્ધાંતોનો પ્રચાર કર્યો, જેમાં આત્મા અને પરમાત્માને એક માનવામાં આવ્યા છે.

વસિષ્ઠની વારસો અને આધુનિક કાળમાં તેમનો પ્રભાવ

આજકાલ પણ, મહર્ષિ વસિષ્ઠની શિક્ષણો અને સિદ્ધાંતો ભારતીય દાર્શનિકતા અને આધ્યાત્મિકતામાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. યોગ, ધ્યાન અને વેદાંતમાં તેમની શિક્ષણોનું અનુસરણ કરવામાં આવે છે. અનેક આધ્યાત્મિક ગુરુ અને સંસ્થાઓ તેમના સિદ્ધાંતોને આગળ વધારી રહ્યા છે.

નિષ્ણાત

મહર્ષિ વસિષ્ઠ ભારતીય પૌરાણિક ઇતિહાસના મહાન ઋષિ હતા, જેમની શિક્ષણોએ સદીઓથી માનવતાને માર્ગદર્શન પૂરું પાડ્યું છે. તેમનું જીવન, તપસ્યા, જ્ઞાન અને શિક્ષણો આપણને સત્ય, ધર્મ અને જ્ઞાનના માર્ગ પર ચાલવાની પ્રેરણા આપે છે. તેમની વારસો સદાય આપણાં હૃદયોમાં જીવંત રહેશે અને આવનારી પેઢીઓને પ્રેરિત કરતી રહેશે.

મહારાણા કુંભા, ભારતીય ઈતિહાસના એવા મહાન રાજાઓમાંના એક છે, જેમણે વીરતા, કળા અને સંસ્કૃતિમાં બહુ મોટું યોગદાન આપ્યું. તેઓએ મેવાડને માત્ર લશ્કરી દૃષ્ટિએ મજબૂત બનાવ્યું નહીં, પણ તેને સાંસ્કૃતિક ઊંચાઈઓ સુધી પહોંચાડ્યું. તેમની વારસો આજે પણ મેવાડના ગૌરવ રૂપે જીવંત છે.

પ્રારંભિક જીવન અને પૃષ્ઠભૂમિ

મહારાણા કુંભાનો જન્મ 1433 ઇ.માં રાણા મોકલ અને રાણી સોહિદેવીના ઘરે થયો હતો. તેઓ મેવાડના પ્રસિદ્ધ ગોહિલ વંશના હતા, જે તેમના બહાદુર યોદ્ધાઓ અને શાસકો માટે જાણીતો હતો. જ્યારે કુંભા સિંહાસન પર આવ્યા, ત્યારે મેવાડ બહારથી થતા આક્રમણો અને અંદરથી કલેક્ષોથી પીડાઈ રહ્યું હતું. પરંતુ તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, મહારાણા કુંભાએ પોતાની યુદ્ધકુશળતા અને નેતૃત્વથી મેવાડને સુરક્ષિત અને સમૃદ્ધ રાજ્યમાં ફેરવ્યું.

મહારાણા કુંભાનું શાસનકાળ

કુંભાનું શાસનકાળ (1433-1468 ઇ.) મેવાડના ઈતિહાસમાં સોનાના અક્ષરોથી લખાય તેવું હતું. તેઓ એક બહાદુર યોદ્ધા, વિદ્વાન અને કળા-સંસ્કૃતિના સદ્ગૃહસ્થ હતા. તેમના સમયમાં મેવાડ ખૂબ પ્રગતિશીલ બન્યું, અને શાંતિ અને સમૃદ્ધિનો ઉદ્યોગ બન્યો.

કુંભલગઢ કિલ્લાનો નિર્માણ

મહારાણા કુંભાના નામ સાથે કુંભલગઢ કિલ્લો હંમેશા સંકળાયેલો છે. આ કિલ્લો ભારતના સૌથી મોટા અને મહત્ત્વના કિલ્લાઓમાંની એક છે. તેની દિવાલ 36 કિમી લાંબી છે, જે દુનિયામાં ચીનની મહાન દિવાલ પછીની સૌથી મોટી દિવાલ ગણાય છે.

કુંભલગઢનો નિર્માણ મહારાણા કુંભાએ 1443માં શરૂ કર્યો હતો, અને આ કિલ્લો તૈયાર થવામાં લગભગ 15 વર્ષ લાગ્યા. આ કિલ્લો માત્ર રક્ષણાત્મક જ નહીં, પણ રાજપૂત આર્કિટેક્ચરના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણોમાંનો એક છે. કિલ્લાની ભવ્યતા અને સુશોભન આજે પણ રાજસ્થાનના ગૌરવનું પ્રતિક છે.

મહારાણા કુંભાના યુદ્ધ અને વિજય

મહારાણા કુંભા એક સશક્ત યોદ્ધા હતા અને તેમના શાસનકાળમાં અનેક વિજય હાંસલ કર્યા. મલવા અને ગુજરાતના સુલતાનો સાથે થયેલા યુદ્ધોમાં તેઓએ મેવાડની રક્ષા કરી. 1442માં મલવાના સુલતાન મહમૂદ ખિલજીને પરાજિત કરવો મહારાણા કુંભાની સૌથી મોટી જીત હતી. આ વિજયથી મેવાડનું ગૌરવ અને કુંભાની આસ્થાને બળ મળ્યું.

કુંભાએ મલવા પછી ગુજરાતના સુલતાન કુતુબુદ્દીન સામે પણ જીત મેળવી. આ યુદ્ધોમાં તેમની વીરતા અને રાજકીય સમજણે તેમને એક અણનમ શાસક બનાવ્યો.

કળા અને સંસ્કૃતિના સંરક્ષક

મહારાણા કુંભા માત્ર એક યોદ્ધા નહોતા, પણ તેઓ કળા, સંગીત અને સાહિત્યના મહાન સંરક્ષક હતા. તેમના શાસનકાળમાં મેવાડ સાંસ્કૃતિક અને કલાત્મક ઉન્નતિનું કેન્દ્ર બન્યું હતું.

સ્થાપત્ય કળામાં યોગદાન

કુંભાએ તેમના શાસનકાળમાં અનેક ભવ્ય મંદિર અને કિલ્લાઓ બનાવ્યા. કુંભલગઢ અને રણકપુરના જૈન મંદિર તેમની સ્થાપત્ય દ્રષ્ટિ અને કળાકૌશલ્યનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. રણકપુરના જૈન મંદિરની શિલ્પકલા આજે પણ વિખ્યાત છે.

સંગીત અને સાહિત્યમાં યોગદાન

મહારાણા કુંભા પોતે એક વિદ્વાન અને સંગીતકાર હતા. તેમણે ‘સંગીતરાજ’ નામનું ગ્રંથ લખ્યું, જેમાં સંગીતના સિદ્ધાંતો અને સ્વરવિજ્ઞાનનો ઉંડાણપૂર્વક ઉલ્લેખ છે. તેમના દરબારમાં ઘણા વિદ્વાનો અને કવિઓ હતા, જેમણે સાહિત્ય અને કળામાં યોગદાન આપ્યું.

મહારાણા કુંભાનું વ્યક્તિત્વ અને શાસનશૈલી

મહારાણા કુંભાનું વ્યક્તિત્વ ખૂબ જ પ્રભાવશાળી અને સર્વજ્ઞાત હતું. તેઓ તેમના પ્રજાઓ પ્રત્યે દયાળુ અને ન્યાયપ્રિય હતા, જ્યારે શત્રુઓ સામે નિરંકુશ અને અણનમ હતા. તેઓના શાસનમાં ન્યાય અને ધર્મના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોને મહત્વ આપવામાં આવ્યું. તેમણે તમામ ધર્મોના લોકોને સમાન હક્ક આપ્યા.

તેઓએ મેવાડના અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસો કર્યા, જેનાથી રાજ્યમાં સમૃદ્ધિ અને વિકાસ થયો.

મહારાણા કુંભાનો અંત

મહારાણા કુંભાનો અંત ખૂબ જ દુઃખદ હતો. 1468માં તેમના પુત્ર ઉદાએ તેમના પર હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને તેમની છલથી હત્યા કરી. આ ઘટના મેવાડના ઇતિહાસમાં એક કાળો પ્રસંગ બની.

જોકે, મહારાણા કુંભાની કળા, યુદ્ધમાં વિજય અને સામાજિક યોગદાનોના કારણે તેઓને ભારતીય ઇતિહાસમાં અમર સ્થાન મળ્યું છે.

મહારાણા કુંભાની વારસો

મહારાણા કુંભાની વારસો આજે પણ કુંભલગઢના કિલ્લા અને રણકપુરના મંદિરોમાં જીવીત છે. તેમના દોરમાં કલાનો જે વિકાસ થયો હતો, તે મેવાડને ભારતના સંસ્કૃતિક ઇતિહાસમાં એક ઉચ્ચ સ્થાન પર લઇ ગયો.

મહારાણા કુંભાનું નામ આજે પણ રાજપૂત શાસકો અને યોદ્ધાઓમાં ખૂબ જ આદર સાથે લેવાય છે.

પરિચય: મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર કોણ હતા?

મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર પ્રાચીન ભારતીય ઋષિઓમાંના એક વિખ્યાત નામ છે. તેઓ એકમાત્ર ઋષિ છે જેઓ રાજા હોવા છતાં બ્રહ્મર્ષિના સ્તરે પહોંચ્યા. તેમની જીવનકથા ધૈર્ય, સંકલ્પ અને આત્મશક્તિની પ્રેરણાદાયી ગાથા છે.

રાજાથી ઋષિ બનવાની શરૂઆત

વિશ્વામિત્રનો જન્મ રાજા ગાદીની પવિત્ર વંશમાં થયો હતો અને તેઓ પોતે એક શક્તિશાળી રાજા હતા. એક દિવસ, તેઓએ મહર્ષિ વસિષ્ઠના આશ્રમની મુલાકાત લીધી. ત્યાં તેમને નંદિની નામની જાદૂઈ ગાય જોવા મળી, જે તમામ ઈચ્છાઓ પૂરી કરી શકતી હતી. વિશ્વામિત્રે નંદિનીને મેળવવા ઇચ્છી, પરંતુ વસિષ્ઠ મુનિએ ઇનકાર કર્યો.

વસિષ્ઠ સાથેનો સંઘર્ષ

નંદિનીને મેળવવા માટે વિશ્વામિત્રે પોતાનો આખો સૈન્ય મોકલી દીધો, પરંતુ વસિષ્ઠની આધ્યાત્મિક શક્તિઓ સામે તેઓ નિષ્ફળ રહ્યા. આ હારથી વિશ્વામિત્રનો અહંકાર તૂટ્યો અને તેમણે નક્કી કર્યું કે તેઓ પણ એવું જ આધ્યાત્મિક શક્તિ મેળવશે.

કઠોર તપસ્યા અને પરીક્ષાઓ

વિશ્વામિત્રે ઘોર તપસ્યા શરૂ કરી. તેમના તપને ભંગ કરવા માટે દેવતાઓએ અનેક પ્રયત્નો કર્યા. ઈન્દ્રદેવે સુંદર અપ્સરા મેનકાને મોકલી, જેણે વિશ્વામિત્રનું ધ્યાન ભંગ કર્યું. મેનકા સાથે વિશ્વામિત્રનો સંબંધ થયો અને તેમને શાકુંતલા નામની પુત્રી પણ થઈ.

પુનઃ સંકલ્પ અને બ્રહ્મર્ષિની ઉપાધિ

મેનકાથી વિખૂટા થયા બાદ, વિશ્વામિત્રને પોતાના લક્ષ્યની યાદ આવી. તેમણે ફરી તપસ્યા શરૂ કરી અને આ વખત તે વધુ કઠોર હતી. અંતે, બ્રહ્માએ તેમને “બ્રહ્મર્ષિ”ની ઉપાધિ આપી. પણ તેમને ત્યારે પૂર્ણ સંતોષ મળ્યો જ્યારે વસિષ્ઠ મુનિએ પણ તેમને બ્રહ્મર્ષિ સ્વીકાર્યા.

શ્રીરામ અને વિશ્વામિત્ર

વિશ્વામિત્રે યુવાન શ્રીરામ અને લક્ષ્મણને પોતાના આશ્રમમાં લઇ ગયા અને તેમને વિવિધ અસ્ત્ર-શસ્ત્રોનો જ્ઞાન આપ્યો. તેમણે શ્રીરામને તારકા રાક્ષસીને મારવા માટે સક્ષમ બનાવ્યા અને એમની આત્મશક્તિ વિકસાવી.

ગાયત્રી મંત્રની રચના

માહિતી મુજબ, વિશ્વામિત્રે ગાયત્રી મંત્રની રચના કરી, જે આજે પણ આધ્યાત્મિક જગતમાં મહત્વપૂર્ણ છે. આ મંત્ર મનુષ્યને આત્મિક શાંતિ અને જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ કરાવે છે.

વિશ્વામિત્રનો વારસો

મહર્ષિ વિશ્વામિત્રનો જીવનમાર્ગ દર્શાવે છે કે સંકલ્પ અને મહેનત દ્વારા કોઈ પણ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. તેમની વાર્તા આપણને શીખવે છે કે આંધળા અહંકારને ત્યાગીને આત્મજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે કરી શકાય.

---

મહર્ષિ વિશ્વામિત્રની પ્રેરણાદાયી વાર્તા આજના સમયમાં પણ અમૂલ્ય છે, જે આપણને જીવનમાં ધૈર્ય અને સંકલ્પના માર્ગ પર આગળ વધવા પ્રેરિત કરે છે.

સત્યની વાત આવે અને રાજા હરિશ્ચંદ્રનું નામ ન આવે, એવું તો બને જ નહીં! ભગવાન વિષ્ણુએ રાજા હરિશ્ચંદ્રને “સત્યવાદી” ની ઉપાધિ આપી હતી. પણ શું તમે એ કથા જાણો છો, જેના કારણે રાજા હરિશ્ચંદ્રના નામ સાથે સત્યવાદી શબ્દ જોડાઈ ગયો? ચાલો, આ કથા ગુજરાતીમાં સરળ ભાષામાં જાણીએ.

વિશ્વામિત્રને બધું દાન કરી દીધું

એક વાર મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર રાજા હરિશ્ચંદ્રની પરિક્ષા લેવા આવ્યા. રાજા તો સરસ રીતે રાજકાજ સંભાળી રહ્યા હતા, પણ વિશ્વામિત્રે રાજા પાસે આખું રાજ્ય દાનમાં માંગ્યું. રાજા હરિશ્ચંદ્રએ જરા પણ અચકાવ્યા વિના આનંદપૂર્વક રાજ્ય દાન કરી દીધું.

પરંતુ પછી વિશ્વામિત્રે દાનની દક્ષિણા પણ માગી. હવે રાજા હરિશ્ચંદ્ર પાસે રાજ્ય તો ન હતું, તો તેમણે પોતે અને તેમના પત્ની, બાળકને પણ વેચવાનો નિર્ણય કર્યો.

રાણી તારામતીથી પણ કર માગ્યો

હરિશ્ચંદ્રની પત્ની તારામતી અને પુત્ર રોહિતાશ્વને એક વ્યક્તિએ ખરીદી લીધા, અને રાજા હરિશ્ચંદ્રને શમશાનમાં કામ કરવા માટે બીજાએ ખરીદ્યા. ત્યાં રાજા શમશાનમાં કર વસૂલવાનું કામ કરતા.

એક દિવસ, રોહિતાશ્વને સર્પ દંશ થયો અને તેની મૃત્યુ થઇ ગયુ. તારામતી પોતાના પુત્રને અંતિમ સંસ્કાર માટે શમશાન લઈ આવી. રાજા હરિશ્ચંદ્રને ખબર ન હતી કે તે પોતાની જ પત્ની છે, તેમણે રાણી તારામતી પાસે પણ કર માગ્યો. ત્યારે રાણી તે કર ચૂકવવા પોતાની સાડી ફાડી દેવાનું વિચારી રહી હતી.

આકાશમાં ગર્જના અને ભગવાનનું પ્રગટ થવું

જેમજ રાણી તારામતી સાડીનો એક ટુકડો ફાડવા લાગી, તેટલામાં જ આકાશમાં તેજ ગર્જના થઇ અને ભગવાન વિષ્ણુ પ્રગટ થયા.

તેમણે રાજા હરિશ્ચંદ્રને કહ્યું, “હે રાજન, તું ધન્ય છે! આ બધું તારી પરિક્ષા હતી અને તું તેમાં સફળ થયો છે.” પછી ભગવાને તેમના પુત્રને જીવતા કર્યા અને રાજાને બધું પાછું આપી દીધું. ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને આ આશીર્વાદ આપ્યો કે ભવિષ્યમાં જ્યારે પણ સત્ય અને ધર્મની વાત થશે, તારા નામનો પ્રથમ ઉલ્લેખ થશે.

આ રીતે રાજા હરિશ્ચંદ્ર ‘સત્યવાદી’ કહેવાયા.